Kategorie

Przemoc wobec dzieci


Dzieci wzrastające wśród przemocy w domu są często zapomnianymi jej ofiarami. Doznają przemocy nie tylko wtedy, gdy są bezpośrednio maltretowane lub zaniedbywane przez rodziców czy opiekunów. Cierpią i są krzywdzone także wtedy, gdy są świadkami przemocy dorosłych.

Naukowcy oceniają, że stopień zachodzenia na siebie zjawisk dorosłej przemocy domowej i fizycznego lub seksualnego napastowania dzieci waha się od 30 do 50 procent. Prawdopodobieństwo seksualnego molestowania dziewczynek przez ojców, którzy dopuszczaja się przemocy domowej, jest 5-6-krotnie większe niż dla córek, których ojcowie nie maltretują matki. Pracownicy schronisk mówią, że pierwszą przyczyną wymienianą przez wiele maltretowanych kobiet jako powód ucieczki z domu, jest fakt, że sprawca atakował również dzieci. Ofiary wyrażają wiele obaw co do wpływu, jaki przemoc małżeńska wywrzeć może na dziecko.

Krzywdzenie dzieci przez dorosłych sprawców przemocy można podzielić na cztery kategorie działan:

  • celowe wyrządzanie im krzywdy fizycznej, traktowane jako sposób krzywdzenia ofiary i kontrolowania jej (np. ukrywanie i izolowanie dziecka, grożenie, że wyrządzi się mu krzywdę, by wymusić posłuszeństwo ofiary);
  • mimowolne wyrządzanie im krzywdy fizycznej w czasie ataku na partnerkę, kiedy dziecko przypadkowo podejdzie pod rękę lub kiedy próbuje interweniować (np. matka z dzieckiem na rękach zostaje popchnieta i dziecko doznaje obrażeń, kiedy próbuje powstrzymać atak sprawcy);
  • stwarzanie środowiska, w którym dzieci są świadkami przemocy lub jej skutków - z badan wynika, że oglądanie przemocy domowej ma taki sam wpływ na dzieci, jak fizyczne i seksualne maltretowanie. Bez względu na to, co mówią sprawcy lub ofiary, dzieci często są bezpośrednimi świadkami fizycznej lub psychicznej prze mocy, bądź dowiadują się o niej posrednio - słuchając odgłosów walki lub ogladając jej fizyczne skutki w postaci obrażeń i zniszczonego dobytku;
  • wykorzystywanie dzieci, by kontrolować maltretowaną partnerkę podczas trwa nia związku albo po separacji, bez względu na krzywdę wyrządzaną dzieciom.


Typowe przykłady przemocy wobec dzieci obejmują m.in.:

  • twierdzenie, że złe zachowanie dziecka jest przyczyną napaści na dorosłą partnerkę;
  • izolowanie dziecka na równi z maltretowaną matką (np. zabranianie mu zabaw i kontaktów z innymi dziećmi) - angażowanie dziecka do współuczestnictwa w przemocy (np. zmuszanie go do brania udziału w fizycznych, emocjonalnych lub seksualnych napaściach na partnerke);
  • zmuszanie dziecka do oglądania przemocy;
  • grożenie użyciem przemocy wobec dziecka, ulubionego zwierzecia domowego lub innych drogich dziecku rzeczy (ataki wymierzone w zwierzęta lub ulubione zabawki są szczególnie raniące dla małych dzieci, które często nie rozróżniają granicy między sobą a ulubionym obiektem; zatem atak sprawcy na ulubionego kota doswiadczany jest jako atak przeciwko samemu dziecku);
  • przesłuchiwanie dzieci w celu wydobycia informacji o tym, co robiła matka;
  • przymuszanie maltretowanej matki, by dziecko zawsze jej towarzyszyło;
  • zabieranie dziecka z domu po każdym epizodzie przemocy, aby upewnić się, że maltretowana dorosła ofiara nie ucieknie od sprawcy;
  • używanie dzieci jako zakładników lub porywanie ich, aby ukarać ofiarę lub zmusić ją do posłuszeństwa;
  • wykorzystywanie przedłużających się postepowań o przyznanie opieki jako kolejnego sposobu maltretowania ofiary;
  • wygłaszanie przed dziećmi długich tyrad o zachowaniach maltretowanej matki, które miały być przyczyną rozwodu;
  • domaganie się nieograniczonego dostępu do dzieci lub stałej łączności telefonicznej (np. naleganie, aby po separacji dzieci nocowały u sprawcy na zmianę, bez brania pod uwage ich potrzeby spędzania czasu razem lub z przyjaciółmi).


Przemoc domowa może wyrządzić dziecku szkody fizyczne, emocjonalne i poznawcze. Z badań wynika, że skutki przemocy domowej są zarówno krótkoterminowe, jak i długotrwałe. Rodzaj i zasięg szkód zależeć będzie przede wszystkim od trzech czynników:

  • charakteru wymuszonej kontroli używanej przez sprawcę i wydarzeń z tym związanych;
  • wieku, płci i stadium rozwojowego dziecka;
  • czynników sytuacyjnych, takich jak rodzaje społecznego wsparcia.

Skutki stosowanej przez sprawcę przemocy zależą od wieku i stadium rozwojowego dziecka. W okresie niemowlęctwa najistotniejszą sprawą jest rozwój więzi emocjonalnych z otoczeniem. Możliwość ich tworzenia jest fundamentem zdrowego rozwoju.

Przemoc domowa nie tylko zrywa wieź niemowlęcia ze sprawcą, ale może też przerwać jego więź z matką. Sprawca może bezpośrednio ingerowac w opieke sprawowaną przez ofiarę nad dzieckiem. Przemoc może uniemożliwić dziecku więź z obojgiem rodziców. Skutkiem tego bedą trudności w nawiązywaniu pózniejszych relacji oraz zablokowanie rozwoju własciwych dla wieku zdolności i umiejetności.

Głównym zadaniem rozwojowym dzieci w wieku od 5 do 10 lat jest rozwój rozumienia ról społecznych i rodzinnych oraz rozwój poznawczy. Stosowana przez sprawcę przemoc i narzucony wzorzec kontroli hamuje lub wypacza oba te cele. Dziecko może na przykład mieć kłopoty z opanowaniem podstawowej wiedzy w szkole z powodu nekających je lęków dotyczacych tego, co sie dzieje w domu.

Podstawowym zadaniem rozwojowym u nastolatków jest rozwój poczucia odrębności i tożsamości. Cześciowo zachodzi on wtedy, kiedy nastolatki rozluźniają wiezi z rodzicami i nawiazują relacje z rówieśnikami. Często to, czego nauczyły się ze zwiazków rodzinnych, replikowane jest w związkach rówiesniczych. W związku z tym nastolatki, które borykają się z problemem maltretowania matki przez ojca nie mają żadnego pozytywnego modelu dla wyrobienia w sobie umiejętności niezbędnych do ustanowienia zasad wzajemności w zdrowym dorosłym związku (np. umiejętności słuchania, wspierania, rozwiązywania problemów, kompromisu). Czasami nastolatek naśladuje i jednoczy się ze sprawcą, traktując go jako prawdziwie silną osobę.

Negatywne skutki wpływu sprawcy na proces rozwojowy dziecka zaobserwować można natychmiast (skutki krótkoterminowe) w postaci różnych objawów psychicznych i fizycznych, takich jak: lęk, zaburzenia łaknienia i snu, zaburzenia związane z nastrojem (np. depresja i nadmierna potrzeba uczuć), nadmiernie akcentowane posłuszeństwo lub zamknięcie w sobie, agresywne zachowania (np. destrukcyjne napady furii), odizolowywanie się i unikanie kontaktów (tworzenie sugestywnych fantazji obrazujących nierzeczywiste życie rodzinne), skargi somatyczne, obgryzanie paznokci, niepokój, drżenie, jakąnie, problemy w szkole, myśli samobójcze itd.

Doświadczenie przemocy domowej w dzieciństwie powoduje również zmiany w postrzeganiu i umiejętnościach rozwiązywania problemów, takie jak błedne postrzeganie siebie jako przyczyny przemocy wobec matki, używanie zachowan pasywnych (np. zamykanie sie w sobie, uległość) albo agresywnych (np. ataki werbalne i/lub fizyczne).

Są również skutki długotrwałe, przejawiające się w życiu dorosłym. Ponieważ ważne cele rozwojowe zostały zaburzone, a spowodowane tym deficyty skutkują w dorosłości. Dzieci takie mogą nigdy nie nadrobić zaległości w nauce lub umiejetnościach kształtowania stosunków miedzyludzkich. Braki te bedą wpływać na zdolność utrzymania pracy i podtrzymywania związków. Szczególnie negatywne skutki dotyczą chłopców - wzorce wyniesione z domu sprawiają, że w dorosłych związkach często maltretują oni swoje partnerki. Bywa też, że dzieci nie czekają z użyciem przemocy na wkroczenie w wiek dorosły i stosują ją wobec ofiary, sprawcy, swoich rówieśników lub innych osób dorosłych.

Zawsze można zatrzymać przemoc wobec dziecka czy dorosłego opiekuna dziecka. W wielu przypadkach można zatrzymać proces „uszkadzania" psychiki dziecka. Troskliwa, wspierająca siatka opiekuńcza może osłabić wpływ przemocy na dziecko, a dzieci potrafią odbudować swoje poczucie wartości i wrażliwości. Kiedy zapewni się im bezpieczeństwo, mogą powrócić do normalnych zadań rozwojowych.